CHRONOLOGIA WIEDZY MI/DTD W SPRAWIE POJAZDÓW BEZ HOMOLOGACJI

3/5 - (2 votes)

Chronologia wiedzy organów państwa i narastania problemu

– od pierwszych sygnałów dotyczących MTZ Belarus do projektu UC951

Część III

XXX. Znaczenie chronologii dla oceny odpowiedzialności urzędniczej.

Jednym z podstawowych problemów zaskarżonego postanowienia jest potraktowanie wieloletniej praktyki administracyjnej jako stosunkowo jednolitego zjawiska, bez wystarczającego rozdzielenia poszczególnych okresów oraz bez ustalenia, jak zmieniał się w czasie stan wiedzy konkretnych organów i konkretnych osób.

Tymczasem zgromadzony materiał wskazuje, że wiedza organów państwa narastała stopniowo, a kolejne informacje miały coraz bardziej konkretny charakter.

Nie można zatem w taki sam sposób oceniać zachowania osoby działającej przed pierwszymi sygnałami o problemie oraz osoby, która działała już po:

  1. Otrzymaniu pisemnych zawiadomień.

  2. Przekazaniu przez TDT propozycji zmian legislacyjnych.

  3. Oficjalnych kontaktach Ministerstwa ze stroną białoruską.

  4. Interwencjach Komisji Europejskiej.

  5. Materiałach CBA.

  6. Konkretnych opiniach TDT.

  7. Przesłuchaniach pracowników DTD i TDT.

  8. Wydaniu kolejnych orzeczeń sądów administracyjnych.

Dla odpowiedzialności karnej znaczenie ma nie tylko to, czy praktyka była błędna, ale również:

od kiedy konkretna osoba wiedziała albo powinna była wiedzieć, że dalsze stosowanie tej praktyki może prowadzić do naruszania prawa.

Dlatego konieczne jest przedstawienie zdarzeń chronologicznie.

 

XXXI. 2014 r. – pierwszy udokumentowany sygnał dotyczący MTZ Belarus.

Jednym z najwcześniejszych dokumentów ujawnionych w materiale jest pismo PRONAR sp. z o.o. z dnia 14 lipca 2014 r., skierowane do:

  • Ministra właściwego do spraw transportu (DTD),

  • Transportowego Dozoru Technicznego (TDT),

  • Instytutu Transportu Samochodowego (ITS).

Pismo dotyczyło między innymi problemów związanych z ciągnikami MTZ Belarus, ich homologacją, normami emisji oraz praktyką rynkową. Nie oznacza to, że już w 2014 r. organom przedstawiono wszystkie późniejsze problemy związane ze stosowaniem rozporządzenia 167/2013. Ma jednak zasadnicze znaczenie dla oceny tezy, że problem pojawił się dopiero od 2019 r.

Dokument ten wskazuje bowiem, że centralne organy odpowiedzialne za homologację i transport były informowane o problemach dotyczących MTZ Belarus już co najmniej w 2014 r.

Tym samym rok 2019 może być co najwyżej cezurą dotyczącą określonego rodzaju zgłoszeń, w szczególności dotyczących stosowania rozporządzenia 167/2013, lecz nie początkiem wiedzy organów o problemach dotyczących legalności obrotu i rejestracji ciągników MTZ Belarus. 

 

XXXII. 2015 R. – TDT informuje DTD MI o potrzebie dostosowania systemu.

Zeznania kierownika Wydziału Homologacji TDT A. M. wskazują, że już od kwietnia 2015 r. TDT współpracował z DTD MI w zakresie potrzeby dostosowania prawa krajowego do zmian wynikających z prawa UE, w tym rozporządzenia 167/2013. Według tego świadka do Ministerstwa przekazywane były propozycje zmian przepisów dotyczących systemu homologacji. Następnie, wobec braku odpowiedniej inicjatywy ustawodawczej, TDT ponawiał propozycje zmian, obejmujące również rozporządzenia 168/2013 i 2018/858.

Ma to istotne znaczenie.

Jeżeli bowiem już w 2015 r. wyspecjalizowany organ przedstawiał DTD potrzebę dostosowania systemu, to późniejszego braku odpowiednich regulacji nie można oceniać wyłącznie jako problemu, który ujawnił się nagle kilka lat później. 

Należało przecież ustalić:

  • kto otrzymał propozycje TDT,

  • kto był odpowiedzialny za ich analizę oraz

  • dlaczego przez kolejne lata system nie został skutecznie dostosowany.

 

XXXIII. 2016 r. – Ministerstwo posiada już konkretną wiedzę o niemożności rejestracji nowych ciągników Belarus.

Szczególnie istotny jest tu rok 2016.

Ministerstwo Infrastruktury w odpowiedzi z dn. 5 maja 2025 r. (DTD-4.054.3.2025) samo przyznało później, że w toku roboczych kontaktów ówczesnego Ministra Przemysłu Republiki Białorusi z resortem właściwym do spraw transportu stronie białoruskiej przekazano informację o braku możliwości rejestracji w Polsce nowych ciągników rolniczych pochodzących z Białorusi z uwagi na niespełnianie przez nie norm emisji spalin.

Ta okoliczność ma wyjątkowe znaczenie.

Nie jest to bowiem informacja pochodząca od zawiadamiającego czy konkurenta rynkowego. Jest to własne stanowisko Ministerstwa.

Oznacza to, że już w 2016 r. odpowiednie struktury resortu posiadały konkretną wiedzę, iż nowe ciągniki pochodzące z Białorusi nie mogą być legalnie rejestrowane w RP z uwagi na niespełnianie określonych wymagań technicznych.

W tym kontekście szczególnego wyjaśnienia wymaga późniejsze pojawienie się na rynku pojazdów:

fabrycznie nowych, lecz wcześniej formalnie zarejestrowanych poza UE i następnie przedstawianych jako pojazdy używane.

Nie można przesądzać, że wcześniejsza rejestracja poza UE była dokonywana właśnie w celu obejścia zakazu. Należało jednak taką wersję zdarzeń zbadać.

 

XXXIV. 2018–2019 r. – Komisja Europejska pyta o organ nadzoru rynku.

W kolejnych latach pojawia się drugi zasadniczy problem – funkcjonowanie nadzoru rynku.

Komisja Europejska zwracała się do Polski o wskazanie właściwych organów nadzoru rynku dla rozporządzeń 167/2013, 168/2013 i 2016/1628. Z dokumentacji wynika, że Polska przedstawiała Komisji informacje wskazujące na funkcjonowanie systemu nadzoru rynku, a TDT był wskazywany w tym kontekście jako właściwy organ.2

W korespondencji z Komisją wskazywano również, że system sankcji funkcjonuje na podstawie między innymi:

  1. Ustawy – Prawo o ruchu drogowym,

  2. Ustawy Kodeks karny,

  3. Ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

To ma zasadnicze znaczenie dla późniejszej tezy o braku organu nadzoru rynku i braku kompetencji.

 

XXXV. 2019 r. – DTD MI potwierdza istnienie systemu sankcji, ale nie informuje Starostów.

W piśmie DTD MI z 5 listopada 2019 r. Ministerstwo wskazało obowiązujące przepisy rozdziału Vb PRD i podało, że określone kary w związku z wprowadzaniem pojazdów do obrotu nakładają Inspekcja Handlowa oraz Dyrektor Transportowego Dozoru Technicznego.

Jednocześnie w tej samej dokumentacji Ministerstwo przyznało, że nie informowało Starostw Powiatowych o problemach dotyczących niespełniania przez ciągniki określonych wymagań emisyjnych. To tworzy bardzo istotną sprzeczność systemową:

  1. Z jednej strony Ministerstwo posiadało wiedzę oraz przedstawiało Komisji Europejskiej funkcjonujący system nadzoru i sankcji.

  2. Z drugiej – organy podejmujące bezpośrednio decyzje rejestracyjne nie były informowane o problemach, mimo że właśnie one ponosiły praktyczną odpowiedzialność za dopuszczenie pojazdu do ruchu.

Dlatego argument, że pracownicy WK mogli pozostawać w usprawiedliwionym błędzie, wymaga uzupełnienia o pytanie: dlaczego organ centralny posiadający wiedzę nie przekazywał jej organom rejestrującym?

 

XXXVI. 2019 r. – Utrwalony schemat „Nowy = Homologacja, Używany = OBT”.

W odpowiedzi DTD z 2019 r. widoczny jest także sposób rozumienia procedury rejestracyjnej, który później powtarza się w kolejnych dokumentach.

Ministerstwo wskazywało, że w odniesieniu do pojazdów nowych weryfikuje się między innymi świadectwo zgodności, natomiast w odniesieniu do pojazdów używanych zastosowanie mają przepisy dotyczące badań technicznych pojazdów.

Taki schemat sam w sobie nie musi być zawsze wadliwy. Problem powstaje wtedy, gdy za pojazd „używany” zaczyna być traktowany każdy pojazd wcześniej formalnie zarejestrowany poza UE, niezależnie od:

jego rzeczywistego użytkowania,

pierwszego wejścia na rynek UE,

obowiązków homologacyjnych,

oraz wymogów art. 72 ust. 1 pkt 3 PRD.

Jeżeli taki sposób rozumienia był propagowany przez DTD MI, należało zbadać jego wpływ na praktykę WK. 

 

XXXVII. 2020 r. – CBA przekazuje organom ścigania informacje o mechanizmie obrotu MTZ Belarus.

W 2020 r. Centralne Biuro Antykorupcyjne przekazało Prokuraturze Rejonowej Poznań-Grunwald informacje dotyczące nieprawidłowości związanych z ciągnikami MTZ Belarus.

Materiał CBA opisywał między innymi mechanizm wykorzystywania wcześniejszych rejestracji oraz późniejszego wprowadzania pojazdów na rynek. Dokument ten ma duże znaczenie, ponieważ od tego momentu nie chodzi już wyłącznie o sygnały kierowane do organów administracji. Organy ścigania posiadały materiał opisujący mechanizm, który później stał się jednym z głównych elementów sporów administracyjnych i postępowania prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową w Koszalinie.

Jeżeli Prokuratura Okręgowa Koszalin zapoznała się z aktami postępowania poznańskiego, należało ocenić, w jaki sposób materiał CBA został wykorzystany przy ustalaniu strony podmiotowej.

 

XXXVIII. 2021 r. – TDT stwierdza, konkretny Belarus 920.2 nie powinien zostać wprowadzony do obrotu.

Rok 2021 jest kolejną istotną cezurą.

Z zeznań A. M. wynika, że TDT w odniesieniu do konkretnego ciągnika Belarus 920.2 zajął jednoznaczne stanowisko: pojazd nie powinien zostać wprowadzony do obrotu, ponieważ nie posiadał ważnych dokumentów homologacyjnych. TDT przekazał takie stanowisko już w piśmie z 5 marca 2021 r.

To jest bardzo istotne.

Od tej daty nie można już mówić, że wyspecjalizowany organ państwa nie potrafił ocenić prawidłowości wprowadzenia konkretnego pojazdu do obrotu.

Wymagało zatem ustalenia:

kto wiedział o tej opinii,

czy analogiczne pojazdy nadal były wprowadzane do obrotu,

czy organy rejestrujące zostały o problemie poinformowane,

czy podjęto działania wobec importera,

oraz

dlaczego system nadal pozwalał na obrót pojazdami o analogicznym statusie.

 

XXXIX. 2021 r. – dopiero wtedy powstaje Grupa Robocza pomimo, że problem był znany od lat.

Zeznania kierownika Wydziału Homologacji TDT wskazują, że grupa robocza mająca pracować nad dostosowaniem systemu została powołana dopiero w styczniu 2021 r., mimo że TDT przekazywał propozycje zmian już od 2015 r.

To wymagało zbadania.

Ktoś powinien był już dawno ustalić: dlaczego pomiędzy pierwszymi propozycjami TDT a powołaniem grupy roboczej upłynęło około sześciu lat?.

Ogólne powoływanie się na złożoność legislacji albo braki kadrowe nie zastępuje indywidualnej analizy odpowiedzialności osób podejmujących decyzje w tak istotnych sprawach.

 

XL. 2022 r. – J. K. (DTD) potwierdza wielokrotne sygnały dotyczące systemu.

W dniu 11 sierpnia 2022 r. J. K. potwierdził, że do DTD MI kierowane były wielokrotne informacje dotyczące:

błędnego rozumienia pojęcia „nowy pojazd”,

stosowania definicji krajowej zamiast unijnej,

wyroku C-513/15,

badań technicznych,

pierwszej rejestracji,

pojazdów sprowadzanych spoza UE,

nadzoru rynku,

legalności dopuszczenia do obrotu.

Potwierdził również, że problemy te nie miały charakteru jednorazowego, lecz były podnoszone wielokrotnie.

Szczególne znaczenie ma jego stanowisko, że problemy:

homologacja – badanie techniczne – rejestracja

należy analizować systemowo, a kierunek tworzenia przepisów należał do kierownictwa DTD MI.

Oznacza to, że najpóźniej w sierpniu 2022 r. kierownictwo właściwego departamentu posiadało podstawy do pełnej analizy problemu.

 

XLI. 31 sierpnia 2022 r. – wydanie nowego rozporządzenia pomimo wcześniej znanych problemów.

Zaledwie 20 dni po przesłuchaniu J. K. (DTD) wydane zostało rozporządzenie MI z 31 sierpnia 2022 r., dotyczące szczegółowych czynności organów rejestrujących.

Jak wskazano w Części II, instrukcja zawarta w rozporządzeniu nadal rozdziela: pojazd nowy z dokumentem homologacyjnym od pojazdu sprowadzonego i wcześniej zarejestrowanego za granicą, w odniesieniu do którego szczegółowa lista dokumentów eksponuje OBT i zagraniczny dokument rejestracyjny, bez analogicznego wskazania dokumentu z art. 72 ust. 1 pkt 3 PRD.

To jest kluczowa okoliczność.

Dlaczego do tej pory nikt nie zbadał: dlaczego nowy akt wykonawczy nie usuwał znanego problemu interpretacyjnego, lecz nadal mógł utrwalać sposób postępowania, o którym DTD

wcześniej było informowane?

 

XLII. Wrzesień–Grudzień 2022 r. – TDT zeznaniami potwierdza brak spójnego systemu nadzoru.

W dniu 14 września 2022 r. A. M. zeznał, że TDT nie pełni funkcji organu nadzoru rynku i że odpowiednie kompetencje nie zostały właściwie ustanowione. Następnie w grudniu 2022 r. wskazywał na wieloletnie działania TDT zmierzające do dostosowania przepisów, które rozpoczynały się już w 2015 r. W tym miejscu sprzeczność pomiędzy oficjalnymi stanowiskami MI z 2019 r. a zeznaniami TDT z 2022 r. była już w pełni widoczna. Ale jakoś nikt nie pokusił się, aby tę widoczną sprzeczność rozstrzygnąć.

 

XLIII. 2023 r. – ustawa homologacyjna potwierdza potrzebę systemowej zmiany.

W 2023 r. weszła w życie ustawa o systemach homologacji pojazdów oraz ich wyposażenia. Sam fakt przyjęcia nowej ustawy nie dowodzi, że wcześniejszy system był nielegalny. Pokazuje jednak, że ustawodawca uznał za konieczne całościowe uporządkowanie systemu homologacji i nadzoru rynku.

Ma to znaczenie w świetle wcześniejszych informacji:

TDT zgłaszało potrzebę zmian od 2015 r.,

MI wiedziało o problemach z Belarusami co najmniej od 2016 r.,

Komisja pytała o system nadzoru,

organy ścigania posiadały materiał CBA,

TDT wskazywało konkretne pojazdy jako wprowadzone do obrotu niezgodnie z prawem.

Należało więc zbadać, czy opóźnienie w stworzeniu pełnego systemu miało wpływ na rozmiar późniejszych nieprawidłowości.

 

XLIV. 2025 r. – pismo DTD MI z 23 stycznia 2025 r.

Kolejnym ważnym momentem jest pismo DTD MI z 23 stycznia 2025 r. Jak wykazano w Części II, dokument ten mógł utrwalać praktykę organów rejestrujących w

odniesieniu do pojazdów sprowadzanych z państw trzecich poprzez:

akceptowanie braku numeru homologacji w rubryce K,

wskazywanie pojazdów „niepodlegających” wspólnotowej procedurze homologacyjnej bez dostatecznego wyjaśnienia podstaw takiego wyłączenia,

oraz dalsze oddzielenie rejestracji pojazdów wcześniej zarejestrowanych poza UE od weryfikacji dokumentów homologacyjnych.

Szczególnie istotne jest to, że pismo wydano już po pierwszych istotnych orzeczeniach sądów administracyjnych dotyczących obowiązku przedstawiania dokumentów z art. 72 ust. 1 pkt 3 PRD.

Otwarte więc pozostaje pytanie, na które odpowiedzieć powinna Prokuratura, czy stanowisko to:

usuwało wcześniejsze błędy interpretacyjne, czy przeciwnie – nadal je utrwalało.

 

XLV. 2025–2026 r. – orzecznictwo NSA ogranicza możliwość powoływania się na „niejasność prawa”.

Kolejne wyroki NSA potwierdzały, że:

wcześniejsza rejestracja na Białorusi nie zwalnia od wymagania dokumentu z art. 72 ust. 1 pkt 3 PRD,

OBT nie może zastępować homologacji,

oraz że błędna praktyka organów nie może być tolerowana tylko dlatego, że była powszechna.

Wyrok NSA z 18 czerwca 2026 r., II GSK 2177/25, stwierdził wprost, że badanie techniczne nie jest równoważne homologacji, a zasada zaufania do organów państwa nie może uzasadniać tolerowania błędnej praktyki przy jasnych i czytelnych przepisach.

Ma to szczególne znaczenie dla argumentu o usprawiedliwionym błędzie.

Im więcej było takich rozstrzygnięć, tym trudniej było traktować dalsze stosowanie dotychczasowej praktyki jako rezultat niejasności prawa.

 

XLVI. 2026 r. – UC95 jako kolejna próba rozwiązania skutków wcześniejszego systemu.

Najpóźniejszym elementem tej chronologii jest projekt UC95. Projekt przewiduje szczególne rozwiązania dotyczące pojazdów już wcześniej zarejestrowanych bez wymaganych dokumentów homologacyjnych. Ministerstwo samo wskazuje, że projekt ma chronić nabywców działających w dobrej wierze i utrzymać skutki określonych wcześniejszych rejestracji, jednocześnie deklarując, że rozwiązanie nie ma zwalniać producentów, importerów i dystrybutorów z odpowiedzialności za wcześniejsze wprowadzanie pojazdów niezgodnych z wymaganiami prawa UE.

To ma bardzo istotne znaczenie dla niniejszych rozważań i dla dalszego postępowania.

Projekt UC95 nie dowodzi popełnienia przestępstwa. Pokazuje jednak, że problem nie miał charakteru teoretycznego. Państwo uznało za konieczne stworzenie szczególnej regulacji

ustawowej dotyczącej skutków wcześniejszych rejestracji. 

Nie można zatem jednocześnie: traktować wcześniejszych nieprawidłowości jako na tyle nieistotnych lub niejednoznacznych, aby nie wymagały dalszego postępowania karnego, a

następnie: tworzyć szczególny mechanizm ustawowy mający zabezpieczyć skutki decyzji wydanych w ramach tego samego systemu.

 

XLVII. Chronologia wskazuje na narastającą, a nie na malejącą wiedzę organów.

Po zestawieniu wszystkich zdarzeń widoczny jest zasadniczy problem z oceną tej sprawy dokonaną przez Prokuraturę. Stan wiedzy organów nie pozostawał niezmienny. Przeciwnie – z każdym kolejnym etapem zwiększała się ilość informacji wskazujących na wadliwość systemu:

2014 – sygnał PRONAR;

2015 – propozycje TDT dotyczące dostosowania systemu;

2016 – wiedza MI o braku możliwości rejestracji nowych Belarusów z uwagi na emisję;

2018–2019 – interwencje i korespondencja KE dotycząca nadzoru rynku;

2019 – dalsze zgłoszenia oraz oficjalne stanowiska MI;

2020 – materiał CBA;

2021 – konkretna opinia TDT o bezprawnym wprowadzeniu Belarus 920.2;

2022 – zeznania potwierdzające świadomość problemów w DTD i TDT;

2022 – nowe przepisy wykonawcze;

2023 – ustawa homologacyjna;

2025 – kolejne stanowisko DTD wobec WK;

2025–2026 – orzecznictwo NSA;

2026 – UC95.

W takich warunkach niedopuszczalne jest traktowanie całego omawianego okresu jako jednej „długoletniej praktyki” i wyprowadzanie z jej powszechności zbiorczego wniosku o braku świadomości.

 

XLVIII. Każdy okres wymagał odrębnej oceny strony podmiotowej.

Na potrzeby prowadzonej analizy zasadnym jest dokonanie podziału trwania tej sprawy na cztery okresy:

  1. Pierwszy – przed ujawnieniem problemu.

  2. Drugi – po pierwszych sygnałach.

  3. Trzeci – po uzyskaniu przez organy specjalistyczne konkretnej wiedzy o nieprawidłowościach,

  4. Czwarty – po wydaniu kolejnych orzeczeń sądowych, które ograniczały przestrzeń dla odmiennej interpretacji prawa.

Dopiero w ramach takiego podziału można było ocenić:

a/ zamiar bezpośredni,

b/ zamiar ewentualny,

c/ nieumyślność,

d/ usprawiedliwioną nieświadomość bezprawności,

e/ możliwość przypisania konkretnej osobie niedopełnienia obowiązków.

Bez tej analizy końcowy wniosek o braku znamion strony podmiotowej pozostaje niepełny.

 

XLIX. Konieczność sporządzenia „MAPY WIEDZY” konkretnych osób.

Najważniejszą czynnością, której zabrakło w oficjalnych analizach, powinno być sporządzenie chronologicznej mapy wiedzy konkretnych funkcjonariuszy publicznych.

Dla każdej osoby należało ustalić:

funkcję,

zakres obowiązków,

datę objęcia stanowiska,

dokumenty otrzymane w czasie pełnienia funkcji,

udział w przygotowywaniu przepisów,

udział w przygotowywaniu odpowiedzi dla KE,

udział w przygotowywaniu stanowisk dla Starostw,

wiedzę o opiniach TDT,

wiedzę o orzeczeniach sądowych,

oraz działania podjęte po uzyskaniu określonych informacji.

Dopiero taka analiza pozwala ocenić odpowiedzialność indywidualną. 

 

L. Wniosek cząstkowy.

Chronologia zgromadzonych dokumentów wskazuje, że problem homologacji, nadzoru rynku i pierwszej rejestracji pojazdów sprowadzanych spoza UE był znany centralnym organom państwa przez wiele lat i był wielokrotnie sygnalizowany z różnych źródeł. Nie mamy tu do czynienia z jednorazowym błędem ujawnionym dopiero po latach.

Mamy do czynienia z ciągiem informacji, reakcji, opóźnionych zmian legislacyjnych, kolejnych interpretacji oraz dalszego funkcjonowania praktyki, której prawidłowość była coraz mocniej kwestionowana.

W tych okolicznościach szczególnego znaczenia nabiera pytanie:

dlaczego pomimo narastającej wiedzy organów państwa nie doszło wcześniej do skutecznego przerwania praktyki wprowadzania do obrotu i rejestrowania pojazdów bez wymaganych dokumentów homologacyjnych.

Jest to pytanie bezpośrednio związane z oceną ewentualnego niedopełnienia obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych. Nie sposób na nie odpowiedzieć poprzez samo stwierdzenie, że praktyka była powszechna. Powszechność praktyki wymagała ustalenia jej źródła. Długotrwałość praktyki wymagała ustalenia, kto miał możliwość jej zakończenia. Narastająca wiedza wymagała ustalenia, kto posiadał ją w konkretnym czasie i co z nią zrobił.

Bez dokonania tych ustaleń przyjęcie, że brak jest podstaw do odpowiedzialności karnej konkretnych osób, należy uznać za przedwczesne.

 

Radecki

(plik jpeg: SI/AI)

– – – – – – – – – – – – – –

2 dowód: Ref.Ares(2019)6446669 – 18/10/2019, Ref.Ares(2020)6932870 – 19/11/2020

Loading